فان كان كريما اكرمك ، و ان كان لئيما أسلمك ، ثم لا يحشر الا معك ، و لا تحشر الا معه ، و لا تسأل إلا عنه ، فلا تجعله الا صالحا ، فانه ان صلح آنست به ، و ان فسد لا تستوحش الا منه ، و هو فعلك . اين حديث شريف اگر چه همهء آن نور است ، و هر جملهء آن بابى از حقيقت را به روى انسان مىگشايد ، و براى اهل سر به سرى اشارت مىكند ، مع ذلك بايد در اين چند جمله دقت و تأمل بسزا كرد كه فرمود : با دنيا آخرت است ، نفرمود بعد دنيا آخرت است تا آخرت در طول زمانى دنيا قرار گيرد . و فرمود قرينى كه با تو دفن مىشود حى است و محشور نمىشوى مگر با او ، و وحشت نمىكنى مگر از وى ، به خصوص كه فرمود آن قرين فعل تو است . اين حديث را عارف رومى در دفتر پنجم مثنوى به نظم آورده است : پس پيمبر گفت بهر اين طريق * باوفاتر از عمل نبود رفيق در كلمهء حكمت دويست و پنجم نهج البلاغة از برهان المتألهين امير المؤمنين على عليه السلام : كل وعاء يضيق بما جعل فيه الا وعاء العلم فانه يتسع . يعنى هر ظرف جسمانى به آنچه كه در او نهاده شد گنجايش او تنگ مىشود مگر ظرف علم كه گنجايش او بيشتر مىگردد . هر يك از ظرفهاى جسمانى را حد معينى است كه گنجايش آنها را تحديد مىكند مثلا پيمانه‌ها و بركه‌ها و درياچه‌ها و درياها هر يكى را اندازه‌ايست كه بيش از آن اندازه آب را نمىپذيرند ، به خلاف نفس ناطقهء انسانى كه هر چه مظروف او كه آب حيات علوم و معارف است در او ريخته شود سعهء وجودى و ظرفيت ذاتى و گنجايش او بيشتر و براى فرا گرفتن حقايق بيشتر آماده‌تر مىشود . پس اين برهان نازل